Y ÁN – HÔ HẤP – HEN PHẾ QUẢN (HEN SUYỄN)

HEN PHẾ QUẢN 1

(Trích trong ‘Thiên Gia Diệu Phương’ của Lý Văn Lượng, Trung Quốc)

Biện chứng đông y: Hàn tà phạm phế, khí cơ thất lợi.

Cách trị: Tân hàn bình xuyên.

Đơn thuốc: Cao trị hen xuyễn.

Công thức: Chế nam tinh 15g, Pháp bán hạ 15g, Cát cánh 15g, Xuyên bối 15g, Tế tân 15g, Hạnh nhân 15g, Sinh cam thảo 15g, Ngũ vị tử 15g, Sinh Ma hoàng 9g, Bạch tô tử 9g, Khỏan đông hoa 9g, Sinh tử uyển 9g, Ma dầu (dầu gai) 200g, Bạch mật (mật trắng) 120g, Sinh khương trấp (nước gừng tươi) 120g. Trước hết đun đổ 12g vị thuốc đầu tiên vào trong dầu gai ngâm 24 giờ, đem sao cho đặc, lọc bỏ bã, lấy nước, sau đó cho thêm mật trắng vào nước gừng tươi đun cô thành cao, cho tới lúc đem nhỏ vào nước thì thành giọt châu, lấy được khoảng 440g. Mỗi ngày buổi sớm khi gà gáy canh nǎm thì uống 1 thìa nhỏ với nước đun sôi để nguội, trẻ em thì giảm bới liều dùng tùy lớn nhỏ. Trong thời gian dùng thuốc này không được ǎn các thức ǎn sống, lạnh, rượu, tôm, cua…

Hiệu quả lâm sàng: DungXX, nam, 38 tuổi, cán bộ. Khám điều trị nǎm 1957. Bệnh nhân bị hen phế quản kéo dài đã 6 nǎm. Thoạt đầu mỗi nǎm lên cơn 1-2 lần, phần nhiều vào mùa đông xuân, sau khi bị lạnh. Nói chung uống ephedrin hoặc các thuốc đông y thì có thể dứt cơn được. Hai nǎm gần đây ngày càng bị nhiều cơn hơn, cứ mấy ngày lại lên một cơn hen, mỗi lần bị mất hàng tuần lễ mới dứt dần, dùng các loại thuốc đông tây y chỉ có thể tạm thời dễ chịu hơn một chút mà không giảm bớt được tần suất cơn hen. Cho uống “Cao trị hen”, đề nghị người bệnh kiên trì dùng liên tục, khi dùng hết khoảng 250g, thì dứt hết cơn hen. Lại tiếp tục uống cho tới tất cả 2 500g, đồng thời phối hợp cho dùng một số Kim quĩ thận khí hoàn, Bột nhau thai, sau khi khỏi bệnh đã theo dõi 21 nǎm không thấy tái phát.

Bàn luận: “Cao trị hen” xuất xứ từ bộ sách Phật học “Tây phương công cụ kinh nghiệm lương phương”. Qua chỉnh lý gia giảm mà thành. Dùng trên lâm sàng quan sát mấy chục nǎm nay, xác nhận là bài thuốc có hiệu quả tốt để trị hen phế quản. Đặc biệt nếu dùng cho những bệnh nhân hen phế quản dạng hàn chứng thì hiệu quả lại càng tốt. Khi dùng bài thuốc này nên cǎn cứ vào lý luận đông y “Thận bất nạp khí”. “Phế bệnh tại tì”, “Tử bệnh lụy mẫu”, đồng thời với việc khống chế cơn hen, cần chú ý điều bổ tì thận, như cho uống Kim quỹ thận chí hoàn, Hà xa đại tạo hoàn, Sâm kỳ cao, có thể tǎng thêm kết quả điều trị lên nhiều, củng cố lâu dài được hiệu quả điều trị.


HEN PHẾ QUẢN 2

(Trích trong ‘Thiên Gia Diệu Phương’ của Lý Văn Lượng, Trung Quốc)

Biện chứng đông y: Đàm ẩm xuyễn quản.

Cách trị: Tuyên phế hóa đàm, bình xuyễn chỉ khái.

Đơn thuốc: Tiêu xuyễn thang.

Công thức: Chích Ma hoàng 9g, Tế tân 9g, Sạ can 9g, Sinh thạch cao 24g, Ngũ vị tử 9g, Chích cam thảo 9g, Pháp bán hạ 9g. Sắc uống, mỗi ngày 1 thang, chia làm 3 lần. Người bị bệnh lâu ngày thể hư thì lượng thuốc dùng có thể giảm bớt, hoặc 1 thang chia làm nhiều lần mà uống. Người thiên về hàn thì thêm Can khương 10g, Phụ tử 9g, bỏ bớt Sinh thạch cao; người thiên về nhiệt thì thêm Tang bạch bì 12g, Hoàng cầm 10g, người bị bệnh xuyễn nặng thì thêm địa long 10g, Bạch quả 10g, người có nhiều đờm thì thêm Bối mẫu 10g, Trúc lịch 10g.

Hiệu quả lâm sàng: Khu XX, nam, 39 tuổi, nông dân. Từ nǎm lên 10, người bệnh do bị cảm lạnh thành ho hen xuyễn. Điều trị bệnh đã đỡ nhưng về sau mỗi khi bị nhiễm lạnh lại lên cơn hen không dứt được, càng ngày càng nặng, tuy đã điều trị bằng nhiều loại thuốc mà vẫn không khỏi. Một nǎm trở lại đây, mỗi lần lên cơn hen lại so vai ngửa cổ mà hít thở, trông rất thảm hại. Đã dùng ephedrein, aminophylin, mà không cắt được cơn hen. Dùng corticoid thì có thể giảm cơn hen tạm thời được 20-30 phút, tiêm truyền hormon vào tĩnh mạch thì phải mất khoảng 1 ngày mới cắt được cơn hen. Cho uống “Tiêu xuyễn thang”, uống được 1 thang thì hen giảm hẳn, uống hết 2 thang thì cơ bản khống chế được cơn hen. Lại cho dùng Lục quân tử thang và Sinh mạch tán, có tác dụng bồi thổ sinh kim, Thất vị đô khí thang để ôn thận, nạp khí, các bài thuốc này dùng lần lượt thay nhau và đều có gia giảm, khi lên cơn hen thì vẫn uống Tiêu xuyễn thang. Cứ như thế tiếp tục điều trị hơn nửa nǎm, số lần lên cơn hen giảm đi rõ rệt, cường độ cơn hen cũng nhẹ hơn nhiều, thể lực tǎng lên rõ rệt. Một nǎm sau thì bệnh cơ bản khỏi hẳn.

Bàn luận: “Tiêu xuyễn thang” là bài thuốc tuyển chọn phối hợp chữa hen của đông y dựa trên các bài thuốc Tiểu thánh long thang, Sạ can ma hoàng thang, Ma hạnh thạch cam thang. Trong bài thuốc này chú trọng sử dụng Ma hoàng để tuyên phế bình xuyễn, Tế tân để ôn phế hóa ẩm, Sạ can để bình nghịch giáng khí, Bán hạ có tác dụng hóa đàm khử ẩm, Ngũ vị tử liễm phế cầm ho và khống chế sự “tán” của tế tân, Sinh thạch cao để thanh phế giải nhiệt và khống chế “hãn” (gây mồ hôi) của Ma hoàng, Chích cam thảo nhuận phế cầm ho, điều hòa các vị khác, nhằm đạt được hiệu quả phối hợp hóa đàm tuyên phế, bình xuyễn chỉ khái. Hen xuyễn do phế tuyên mà sẽ bình được, ho do đờm giảm mà cầm được. Người xưa có nói “Tế tân bất quá tuyến”, nay dùng trong “Tiêu xuyễn thang” tới 9g, tương đương với 3 tiền, nhưng chỉ cần dùng đúng bệnh, phối hợp đúng phương pháp, trên lâm sàng chưa thấy có phản ứng nào không tốt. Đó cũng chính là điều mà “Nội kinh” đã nói:”Hữu cố vô vẫn, dược vô vẫn dã”.


HEN PHẾ QUẢN 3

(Trích trong ‘Thiên Gia Diệu Phương’ của Lý Văn Lượng, Trung Quốc)

Biện chứng đông y: Phế tỳ khí hư, đờm đục không ta, khí đờm kết lại, bản ho tiêu thực.

Cách trị: Bổ ích phế tỳ, tiêu đờm giáng khí.

Đơn thuốc: Sâm giới tán gia vị.

Công thức: Cáp giới (tắc kè) 2 con (chặt bỏ đầu và chân), Nhân sâm 15g, Sơn dược 60g, Điền hạnh nhân 24g, Trầm hương (loại tốt) 12g, Nhục quế (loại tốt) 12g, Kinh bán hạ 30g, Hoàng kỳ 60g, Tử bì hồ đào 60g, Sa bạch quả 30g, Tang bạch bì 30g, Cam thảo 15g. Các vị trên tán mịn làm một liều thuốc gói kín để dùng dần: mỗi lần 4-6g, mỗi ngày 3 lần, uống với nước đun sôi để nguội. Với bệnh nhân chất lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng mỏng, thì bỏ bớt Nhục quế mà thêm Nữ trinh tử 30g, Câu kỷ tử 30g.

Hiệu quả lâm sàng: Hơn 10 ca bệnh nhân hen phế quản dai dẳng đã dùng bài thuốc Sâm giới tán gia vị, đều đạt được kết quả điều trị tốt. Từ XX, nam, 45 tuổi, cán bộ. Đã hơn 4 nǎm bị những cơn hen xuyễn, nhiều đờm. Bốn nǎm trước sau khi mắc bệnh, cứ mỗi lần bị lạnh, hoǎcỷ ngửi phải khí than là lại lên cơn xuyễn. Khi lên cơn, ngực co rúm lại, khó thở, ho khạc ra đờm dính màu trắng thì cảm thấy có dễ chịu hơn. Bệnh tình mỗi nǎm một nặng thêm, các cơn hen ngày một xuất hiện nhiều và kéo dài hơn. Tây y chẩn đoán là hen phế quản. Đã dùng ephedrin, ainophylin, adrenalin, lúc đầu có hiệu quả khá tốt, nhưng sau đó cảm thấy hiệu quả chẳng được là bao. Một nǎm trở lại đây bệnh tình lại nặng thêm, cứ đến hai mùa hạ và thu là lại lên cơn hen nặng, sang mùa đông xuân thì cảm thấy đỡ hơn. Một nǎm nay, tây y cho dùng cortison mỗingày 3 lần, dùng liên tục dài ngày, vào vụ hè thu không ngày nào là không dùng, còn đồng thời dùng thêm khí dung cắt cơn hen, luôn mang theo người, hơi cảm thấy khó thở muốn ho là phải phun ngay. Bệnh nhân rất dễ bị cảm mạo, hơi bị lạnh là hắt hơi, nhức đầu, toàn thân khó chịu. Bệnh nhân không hút thuốc uống rượu nhiều, đại tiện bình thường. Sắc mặt trắng bệch, lưỡi nhạt rêu trắng, lục mạch trầm hoãn. Chứng thuộc thái âm hư xuyễn, khí đờm kết lại thǎng giáng bất lợi. Cần trị bằng cách khi bệnh phát cơn thì trị triệu chứng, lúc bình thường thì chữa cǎn nguyên, cả hai mặt cùng chữa trị, lưỡng bố phế tỳ. Vẫn thường xuyên dùng cortison khí dung để chống lên cơn. Đồng thời dùng “Sâm giới tán gia vị” đại bổ phế tỳ, tiêu đờm giáng khí, phù chính cố bản để chữa trị tận gốc. Uống liền 4 liều “Sâm giới gán gia vị”, sau 4 tháng ngừng dùng tất cả các loại thuốc tây y, tinh thần sảngkhoái, sức lực dồi dào, thể chất tǎngcường. Dùng bài thuốc này tiếp tục được 1 nǎm thì ngừng tất cả các loại thuốc. Hỏi thǎm thấy 3 vụ hè thu bệnh không tái phát.

Bàn luận: Thông qua thực tiễn lâm sàng thấy rõ ràng “Sâm giới tán gia vị’ có tác dụng làm thay đổi phản ứng của cơ thể, điều tiết hormon. Trong quá trình phối hợp điều trị cùng với các thuốc tây y, dần dần phải giảmbớt hormon và thuốc chỉ xuyễn, lúc đầu thì càng chậm càng ít càng tốt, cho tới khi hoàn toànkhông dùng tới các loại thuốc tây y này. Sau đó lại giảm dần cả liều dùng “Sâm giới tán gia vị’, cách tiến hành gồm có giảm dần số lần uống thuốc và giảm dần lượng thuốc uống mỗi lần, cho đến khi hòan toàn không dùng thuốc nữa. Cả quá trình này cần kéo dài từ nửa nǎm tới 1 nǎm.


HEN PHẾ QUẢN 4

(Trích trong ‘Thiên Gia Diệu Phương’ của Lý Văn Lượng, Trung Quốc)

Lý X, nữ, 21 tuổi, 3 năn trước bị cảm kéo dài hơn một tháng mới khỏi. Sau khi khỏi, vẫn cảm thấy tức ngực, họng không thông. Lúc đó, không được điều trị dứt điểm, sau đó sinh suyễn. Mỗi năm  đến  kỳ  xuân sang hè, sau khi tức giận, bực bội là bệnh lại càng thêm nặng, khi lên cơn hen, không nằm thẳng trên giường được, ho ra đờm không nhiều, đã dùng nhiều cách điều trị  mà vẫn không dứt được cơn hen. Khi đã qua cuối xuân, đầu hè hoặc khi hết tức giận, bực bội thì các triệu chứng tự giảm hết. Lần này cơn hen đã kéo dài 5 ngày, do bực tức chuyện gia đình mà tái phát. Họng có tiếng đờm khò khè, suyễn, khó thở, không nằm được, ngực tức, bụng đầy, không muốn ăn uống, mạch Hoãn, Huyền, có lực, lưỡi nhạt, rêu lưỡi mỏng.

Chẩn đoán : Can khí uất kết, khí cơ không được điều hòa, tạo thành khí nghịch không giáng được, dâng khí lên thành suyễn.

Điều trị: Giải uất, tiết nhiệt, điều Can, giáng nghịch. Cho uống bài Ngũ Ma Ẩm hợp với bài Tứ Nghịch Tán Gia Giảm :

Cam thảo          6g                     Hoàng liên         9g  Ô dược                   10g

Chỉ xác             12g                   Mộc hương       6g Trầm hương 6g

Đại bạch           12g                   Nhục quế          4g   Sài hồ                    12g

Hàng thược       20g

Đem Hoàng liên và Hàng thược sắc trước, lấy nước, sau đó dùng ngày nước thuốc này, xay những vị khác còn lại cho thật nhỏ. Rồi lại đem tất cả, sắc nhỏ lửa, lấy nước. Mỗi ngày uống một thang, chia làm bốn lần.

Sau khi uống một tuần, bệnh đỡ, cơn tái phát nhẹï đi, thời gian lên cơn ngắn lại, hết tức ngực, hết nấc. Tiếp tục cho dùng bài này, thêm Xạ can 10g, cùng đem sắc với Hàng thược, Hoàng liên, rồi xay với các vị khác. Uống được hơn một tháng, bệnh khỏi hẳn.

Hen suyễn là do sự bất thường của việc thăng giáng ra vào của khí gây ra. Người bệnh lúc thường là người khỏe mạnh, không có biểu hiện hư khí, vì vậy cho dùng bài Ngũ Ma Ẩm để điều khí giáng  nghịch, làm thông đạt khí cơ. Dùng bài Tứ Nghịch Tán để sơ Can, giải uất, điều hòa Can Vị, làm cho trên dưới điều hòa, khí cơ không bị trở ngại. Không trị suyễn  mà suyễn phải lui. Hai bài này không phải chủ trương trị suyễn nhưng khi dùng kết hợp lại tác dụng vào đúng cơ chế sinh bệnh, bản chất là trị căn nguyên mà khỏi chứng bệnh.

Dùng nước sắc Hàng thược, Hoàng liên để xay các vị còn lại là vì các vị thuốc này hàm chứa nhiều khí vị, xay ra sẽ thu được đầy đủ khí vị, không làm mất đi tí nào.  Sau đó, đun sắc nhỏ lửa làm cho khí vị thuần hòa, phát huy được đầy đủ tác dụng của các vị thuốc. Phương pháp xay thuốc thường bị người sau xem nhẹ, thầy thuốc cần phải nghiên cứu kỹ nguyên lý chế thuốc để hiểu ý của người xưa khi xây dựng làm thuốc”.


HEN PHẾ QUẢN 5

(Trích trong ‘Thiên Gia Diệu Phương’ của Lý Văn Lượng, Trung Quốc)

Biện chứng đông y: Đàm hỏa phạm phế, ứ tắc phế khiếu, phế không túc giáng được.

Cách trị: Thanh nhiệt hóa đàm, tuyên phế lợi khí.

Đơn thuốc: Gia vị tiền hồ thang.

Công thức: Tiền hồ 12g, Hạnh nhân 9g, Tang diệp 12g, Tri mẫu 12g, Mạch đông 9g, Hoàng cầm 9g, Kim ngân hoa 15g, Khỏan đông hoa 9g, Tỳ bà diệp 12g, Cát cánh 9g, Cam thảo 6g.

Sắc uống, mỗi ngày 1 thang (kiêng ǎn các thứ tanh, cay)

Hiệu quả lâm sàng: Khang XX, nữ, 26 tuổi, cán bộ. Ngày 5-3-1970 tới khám. Bệnh nhân bị ho xuyễn đã mấy tháng, trong cổ họng có tiếng đờm rít, khó thở, đờm vàng quánh, đau tức cả vùng ngực, miệng khát bực bội, mặt đỏ, môi đỏ, chất lưỡi đỏ, rêu vàng, mạch hoạt sác hữu lực, bệnh thuộc về đờm hỏa phạm phế, làm ứ tắc phế khiếu, phế không còn chức nǎng túc giáng, khí đạo không lợi mà dẫn đến xuyễn. Khám tây y chẩn đoán là hen phế quản. Cần trị bằng phép thanh nhiệt hóa đờm, tuyên phế lợi khí. Cho uống ‘Gia vị tiền hồ thang”. Bệnh nhân uống 4 thang, mạch chuyển hoãn hoạt, rêu lưỡi đã khá hơn nhiều, đờm chỉ còn hơi vàng, không quánh, hết đau ngực, dễ thở, hết xuyễn. Như vậy là đàm hỏa đã tán, khí đạo đã lợi. Lại cho uống tiếp bài thuốc này, bỏ bớt Khỏan đông hoa, thêm Thiên hoa phấn 12g. Uống tiếp 5 thang thì bệnh khỏi hẳn.

Bàn luận: Trường hợp này các triệu chứng đều thuộc về đàm hỏa bị bế tắc mà quá vượng, “Nhiệt giả hà chi”, trị liệu cùng các vị khổ hàn và vi tân cam của thang tiền hồ để thanh nhiệt hóa đàm, dùng vị Cát cánh để đưa lên phía trên, cho tới được phế tạng. Khỏan đông hoa tả nhiệt nhuận phế, tiêu đờm, trừ bỏ bực bội, cầm ho. Tỳ bà diệp tả phế giáng hỏa, cho nên uống 4 thang thì hỏa tán đờm tiêu, hết xuyễn. Lại dùng bài thuốc này bỏ bớt Khỏan đông hoa, thêm Thiên hoa phấn để lấy tác dụng toan cam vi khổ hàn của nó để sinh tân nhuận phế, phục hồi phế âm đã bị đàm hỏa làm thương tổ. Vì vậy chỉ dùng thêm 5 thang bệnh cũ đã được trị khỏi hoàn toàn.


HEN PHẾ QUẢN 6

(Trích trong ‘Thiên Gia Diệu Phương’ của Lý Văn Lượng, Trung Quốc)

Biện chứng đông y: Thận khí hư, đờm lạnh trở ngại đến phổi.

Cách trị: Tả phế ích thận nạp khí.

Đơn thuốc: Gia vị thận khí thang.

Công thức: Thục địa 15g, Hoài sơn 15g, Phục linh 15g, Cẩu kỷ 9g, Trạch tả 9g, Đơn bì 9g, Phụ tử 9g, Đả tinh 9g, Đình lịch tử 9g, Nhục quế tâm 3g, (uống riêng).

Sắc uống, mỗi ngày 1 thang.

Hiệu quả lâm sàng: Vương XX, nam, 63 tuổi, cán bộ. Đến khám từ tháng 2-1977. Bệnh nhân bị hen phế quản đã hơn 20 nǎm. Từ nǎm 1960 mỗi nǎm một nặng thêm nhất là nǎm cuối này bệnh lại càng nguy kịch. Bệnh nhân bị tức ngực, thở dốc, hơi ngắn, nhất là khi hoạt động, không nằm thẳng được, lên cầu thang rất khó khǎn. Đờm nhiều, trong có rất nhiều bọt, mạch tế huyền hoãn lưỡi đỏ nhạt, hai mép lưỡi sẫm, rêu trắng hơi dầy. Cho uống “Gia vị thận khí thang”. Uống 3 thang, đã có thể nằm thẳng được, lên cầu thang không thở dốc. Bệnh nhân tin tưởng, uống tiếp hơn 20 thang nữa. Cuối nǎm1979 thǎm lại thấy saukhi dùng thuốc bệnh đã đỡ, tình trạng sức khỏe tốt. Bệnh nhân đã lên Bắc Kinh họp còn đi tham quan khảo sát ở Anh, không thấy bệnh tái phát.

Bàn luận: Ngoài trường hợp nêu trên, đã dùng bài thuốc này có gia giảm để chữa cho mấy trường hợp hen xuyễn khác đều có kết quả tốt. Trong đó có 1 trường hợp hen kèm tǎng tế bào ái toan, cũng đạt kết quả điều trị tốt. Trường hợp này cho dùng bài thuốc trên, bỏ Đình lịch tử, thêm Địa long can 9g, Hùng hoàng 0,6g (uống riêng).

HEN PHẾ QUẢN 7

(Trích trong sách ‘Châm Cứu Lâm Chứng Thực Nghiệm’  của Tôn Học Quyền)

Bệnh nhân Ngưu, nữ,  56 tuổi, nông dân, nhập điều trị ngoại trú ngày 21/11/1969.

Bệnh  nhân trước đây có những cơn hen kịch phát tái diễn khoảng 4 năm và đã được điều trị bằng Ephedrine, Aminophỵlline, Sulfaminidine khi lên cơn. Lần này cô phải đến khám là vì đột ngột khó thở, xanh tím kéo dài 6 giờ. Khám thấy môi và mặt xanh tím, miệng há và rút vai, thở hổn hển, khò khè trong hai phổi. Chẩn đoán là hen phế quản.

Điều trị: Dùng kim dài ba thốn châm xiên góc 12o từ huyệt Phong môn xuyên đến huyệt Quyết âm du, nâng lên (đề), đẩy xuống (án) vàvê kim một lúc. Châm một bên sau đó bên kia, rồi giác các huyệt đã châm khoảng 10 – 15 phút.

Sau đó khó thở giảm một cách rõ rệt. 6 giờ sau, sau một lần điều trị nữa, tiếng rít cũng đã giảm nhiều. Hôm sau, bệnh nhân đã trở nên khỏe hơn, có thể ngủ nằm ngửa và cơn khó thở đã dịu xuống. Khám nghiệm cơ thể: lồng ngực bình thường ngoại trừ âm thở hơi thô ở phổi phải.

Châm trị như cũ,  bệnh khỏi hoàn toàn. Tiếp tục điều trị thêm để củng cố hiệu quả chữa bệnh.


Bệnh  nhân Trang, nữ,  47 tuổi, nông dân, công nhân, nhập điều trị ngoại trú ngày 01/03/1967.

Bệnh  nhân có những cơn hen kịch phát khoảng 5 năm gây ra bởi thuốc trừ sâu. Mỗi năm 2- 3 cơn, thường xẩy ra vào những tháng mùa thu và mùa đông, cơn này đã kéo dài ba ngày và điều trị không kết quả. Khi khám nghiệm, bệnh nhân há miệng và rút vai, ho rít dữ dội, thở hổn hển, xanh tím môi và khó thở, đờm khò khè. Chẩn đoán là hen phế quản.

Dùng kim dài ba thốn châm xiên góc 12o từ huyệt Phong môn xuyên đến huyệt Quyết âm du, nâng lên (đề), đẩy xuống (án) vàvê kim một lúc. Châm một bên sau đó bên kia, rồi giác các huyệt đã châm khoảng 10 – 15 phút. Châm như trên năm lần, các triệu chứng giảm và hai năm sau vẫn không tái phát.


Hen phế quản kèm giãn phế nang

(Trích trong ‘Thiên Gia Diệu Phương’ của Lý Văn Lượng, Trung Quốc)

Biện chứng đông y: Thận hư phế thực, trên thịnh dưới hư.

Cách trị: Bổ thận nạp khí, lý phế bình xuyễn.

Đơn thuốc: Bổ thận lý phế thang.

Công thức: Thục địa 24g, Sơn dược 30g, Phục linh 15g, Ma hoàng 9g, Hạnh nhân 9g, Tô tử 15g, Đảng sâm 24g, Đương qui 15g, Ngũ vị tử 9g, Bổ cốt chỉ 30g. Sắc uống, mỗi ngày 1 thang. Người đờm ít không thông lợi thì thêm Tang bì 12g, Đông qua tử 30g, ngực đầy tắc, gặp lạnh nặng lên thì thêm Can khương 6g, Quế chi; nhiều đờm hoặc tiêu hóa không tốt thì thêm Trần bì 12g, Bạch truật 10g, miệng khô, lòng bàn tay bàn chân nóng mạch tế sác thì bỏ Bổ cốt chỉ, Thục địa, thêm Địa cốt bì 30g.

Hiệu quả lâm sàng: Hạ XX, nam, 37 tuổi, cán bộ. Sơ chẩn ngày 9-12–1972. Bệnh mắc đã 7-8 nǎm, hai nǎm nay nặng lên rõ rệt. Triệu chứng là ngực đầy tắc, hen xuyễn, thở gấp, mỗi ngày lên cơn hen mấy lần. Ho nhiều, đờm nhiều, thở ngắn, hơi hoạt động thì hen đã nặng lên, dạ dày đầy chướng, tiêu hóa kém. Vì hen nhiều mà ảnh hưởng đến giấc ngủ. Đã nhiều nǎm dùng thuốc đông tây y mà chưa thấy kết quả. Hiện nay hàng ngay không lúc nào bỏ được aminophylin. Kiểm tra kỹ xác định chẩn đoán là hen phế quản kèm giãn phế nang. Biện chứng qui là thận không nạp khí, hàn ngưng khí trệ, phế khí ứng tắc đến nỗi phát hen. Nên dùng phép bổ thận nạp khí lý phế bình xuyễn. Cho đơn “Bổ thận lý phế thang”. Uống thuốc xong thấy bệnh tình thuyên giảm, uống hết 7 thang đã bỏ được aminophylin. Lại uống 9 thang nữa trên lâm sàng cơ bản đã kiểm soát được các triệu chứng, không thấy hen nữa, thở đều đặn. Lại uống hơn 10 thang nữa để củng cố, 8 nǎm sau hỏi lại chưa thấy bệnh tái phát.

HEN SUYỄN

(Trích trong ‘Cảnh Nhạc Toàn Thư”, Trung Quốc)

Con trai thứ 2 của tôi, lúc mới lên 2 tuổi, vào đầu mùa Thu, cháu bị cảm hàn, sốt, mạch hơi Khẩn. Tôi vốn biết tạng khí của cháu thuộc âm, không dám dùng phương pháp thanh giải. Dùng các vị Xuyên khung, Tô tử, Sinh khương, Bạch chỉ, Tế tân, Khương hoạt.. .  để tán bỏ hàn tà.

Sau khi uống hết một thang, không những không bớt sốt mà lại bị  tiêu chảy  nhiều. Đi tiêu luôn 2 ngày, lại thêm chứng khí suyễn. Lúc đó, nếu bảo là hàn khí thịnh thì tại sao cho uống thuốc ôn như trên mà lại  gây ra tiêu chảy? Nếu cho là hỏa khắc kim.. .  thì có lẽ nào đã tiêu chảy 2 ngày liền mà còn có thể dùng loại thuốc hàn lương? Nếu cho là biểu tà chưa khỏi thì tại sao dùng phép sơ tán lại không thích hợp. Thật hoang mang. Chưa biết xoay ra sao… Lại nhận thấy chứng  trạng biểu lý đều nặng, không thể dùng những bài thuốc bình thường mà chữa khỏi được.  Suy đi nghĩ lại mãi sau đó tôi mới mạnh dạn cho dùng Nhân sâm 8g, Sinh khương 5 lát , sắc lấy nước đặc, dùng thìa nhỏ đổ cho 2 -3 thìa, rồi bế vào lòng, đi vòng vòng quanh nhà để xem hơi thở tăng giảm ra sao.  Bế một lúc lâu, suyễn tuy chưa giảm nhưng cũng không tăng lại cho uống 3 -4 thìa nữa. Theo dõi một lúc, thấy hơi thở hình như đỡ gấp, liền cho uống thêm đến gần nửa chén.  Sau đó thấy có công hiệu, vì vậy, từ trưa đến chiều, cho uống hết 1 thang. Vừa lúc đó, có một thầy thuốc đến chơi thấy tôi cho uống như vậy liền nói : “ Ông lầm to rồi, thở suyễn đến như thế, dùng Sâm sao được, phải kíp mài ‘Bảo Long Hoàn’ cho  uống không thì nguy”. Tôi không nghe theo, lại dùng Sâm 10g và Gừng sống 5 lát, sắc cho uống.  Từ chập tối đến nửa đêm cho uống hết. Thở suyễn khỏi hẳn, ngủ một giấc rất say, đồng thời chứng tiêu và sốt nóng cũng đều khỏi. Bệnh này sở dĩ chữa như vậy mà khỏi, vì tôi đã thấy tả mà vẫn suyễn là trung khí  đã hư. Nếu là thực tà, thì suyễn phải theo với tà mà giảm… chỉ một điểm đó đủ thấy rõ Hư hoặc Thực. Nhưng nếu lập trường không vững, thấy sự chỉ trích của thầy thuốc kia mà đổi sang phương pháp thanh nhiệt, thì trung khí chắc chắn phải thoát, sẽ nguy đến tính mạng. Lúc đó, chắc chắn có người sẽ đổ cho là tại uống Sâm ! Ai phải, ai trái, còn biết căn cứ vào đâu mà thanh minh”.


HEN SUYỄN

(Trích trong ‘Hồi Khê Y Án’ của Từ Đại Xuân)

Một người họ Ngao, bị đờm suyễn, một chứng bệnh trên thực dưới hư. Từ Đại Xuân cho dùng bài Thanh Phế Tiêu Đàm Ẩm:

Mạch môn         6g         Thiên môn         6g

Bối mẫu            8g         Tang bì              8g

Hoàng cầm        4g         Quất hồng         4g

Cam thảo          4g         Tỳ bà diệp         6g (cạo sạch lông tẩm mật).

Dặn người bệnh lấy 4g Nhân sâm, xắt thành từng miếng nhỏ, cho uống theo với thuốc nước. Người bệnh nghe theo, chỉ uống 2 thang thì khỏi. Anh ta tự nghĩ : “Thầy thuốc họ Từ này, học thuật tuy cao thâm thật, nhưng phương pháp cắt Sâm như thế này, chẳng qua là lợi dụng óc thông minh để lòe đời mà thôi”. Cách đó chẳng bao lâu, người bệnh họ Ngao lại bị chứng cũ tái phát. Anh ta cứ theo đơn thuốc trước, bốc thuốc sắc uống, nhưng lần này anh ta lại cho Sâm sắc chung với thuốc một lượt. Không ngờ, bệnh lại càng thêm nặng, lại phải mời Từ tiên sinh và kể cho ông biết rằng anh ta đã vẫn dùng y như đơn thuốc trước nhưng bệnh lại nặng hơn. Tiên sinh hỏi : “Có phải là anh sắc Nhân sâm chung với mấy vị kia không? ” Anh ta gật đầu đáp phải. Tiên sinh bảo : ‘Nếu thế thì bệnh nặng hơn là đúng rồi “. Sau đó, tiên sinh lại cho tái diễn cách xắt Sâm như trước. Quả nhiên anh họ Ngao chỉ uống 2 thang là khỏi.

Từ Đại Xuân  có dụng ý là khi hạ tiêu đã bị hư thì lẽ đương nhiên phải dùng phép bổ nhưng vì hỏa và đờm đang ở khoảng ngực – hoành cách mô, nếu gặp phải thuốc bổ, nó càng quậy mà sinh ra biến chứng. Do đó, Sâm phái xắt ra thành  từng lát nhỏ để khi uống quá khỏi cổ, chỉ một mình thuốc sắc được dung nạp tối đa, còn Sâm thì phải đợi đến lúc quá khỏi bao tử mới thấm dần xuống hạ tiêu và như vậy, mới có lợi và hoàn toàn không có hại.

Trong bài ‘Thanh Phế Tiêu Đàm Ẩm’, thêm Nhân sâm tức là phương, còn xắt Sâm nhỏ để nuốt là pháp.


HEN SUYỄN

(Trích trong ‘Y Sự Tiểu Ngôn‘ của Tùng Quế Đình, Nhật  Bản)

Một bà lái buôn, mỗi khi đến mùa Thu, thường rất khổ vì chứng suyễn, cử động khó khăn, giống như là phế nhân vậy, nhờ tôi chữa trị. Khi tôi đến xem bệnh  thấy người bệnh vin cánh tay lên cái giá lò sưởi mà ngồi, đã vài mươi ngày không cử động  và cũng không thể nào ngủ được. Nếu hơi ngồi khác đi một tí thì lập tức cơn suyễn lên và hồi hộp lo sợ. Hỏi đến chứng trạng khi phát bệnh, thì từ sống lưng đến cổ đều cứng ngắc, quay đầu qua lại thì đau. Một thầy thuốc chỉ cho dùng Bát Vị Hoàn tới vài trăm lạng, chứng suyễn có bớt ít thôi. Tôi cho dùng  ‘Cát Căn Thang’ (Cát căn 8g5, Sinh khương 4g5, Quế chi tiêm 4g5, Ma hoàng 6g5, Đại táo 6g5, Thược dược 6g5). Sắc uống 5 chén (thang) thì đứng dậy đi lại được. Lại uống thêm như thế (5 thang nữa ) thì khỏi hẳn !’.

ĐỜM SUYỄN

(Y án của Diệp Giám Thanh trong ‘Toàn Quốc Danh Y Nghiệm Án’ Trung Quốc).

Con gái ông Trần, 2 tuổi. Sốt cao, ra mồ hôi, tinh thần mê muội, ho suyễn, có tiếng đờm khò khè nho nhỏ trong cổ, đại tiện phân lỏng, tiểu ít, chỉ tay tím lợt, rêu lưỡi dầy trắng, mạch Tế Sác. Đã uống bài Ma Hạnh Cam Thạch Thang nhưng không hiệu quả. Ba thứ phong, đờm, nhiệt  kết chặt với nhau bốc lên. Phế  khí sắp bế tắc. Người nhà    phải địu nhẹ nhàng đề phòng nghẹt thở, tìm mọi cách cho người bệnh dễ khạc nhổ.

Chấn đoán: Đờm nhiệt chất chứa bên trong, lại cảm phong ôn.

Phế ở phần cao nhất và chủ về hô hấp. Cổ họng là chỗ phát ra ngoài của Phế. Phải dùng Xạ can, Ngưu bàng, Cam thảo, Cát cánh  để lợi Phế, khai thông họng, làm quân dược, Tô tử, Đình lịch, La bặc tử để tan đờm, giáng khí, làm thần dược. Lại dùng  Hạnh nhân, Chỉ xác, Tiền  hồ, Uất kim  để làm thông ở ngực, tuyên uất, làm tá và sứ. Bệnh ở thượng tiêu, dùng thuốc khinh ( nhẹ), thanh để trừ thực tà.

Phương I:

Ngưu bàng ( sao )                      12g                   La bặc tử          12g

Cam thảo (sống)                        1, 6g                 Tiền hồ              4g

Xạ can                                      3,2g                  Đình lịch            4g

Uất kim                                     6g                    Hạnh nhân         8g

Cát cánh                                   2g                     Chỉ xác             6g

Tô tử                                        6g

Tái khám : Suyễn  có bớt, tiểu nhiều hơn, sốt cũng hơi giảm nhưng  ho còn nhiều đờm, đại tiện phân nhầy quánh. Chứng tỏ đờm đã từ Phế vào Vị và theo đại trường mà ra. Mạch lúc trước Tế, nay có lực hơn, bên phải Nhu, Hoạt và Sác, chỉ tay không hiện rõ như trước nữa. Đờm nhiệt còn mạnh, quấy nhiễu Phế, Vị. Tuy chất nhỏ nhưng bệnh trọng, phải đề phòng suyễn làm nghẹt thở bất thường, vì vậy phải tiếp tục dùng  thuốc Thanh Tuyên.

Phương 2 :

Ngưu bàng  (sao )          12g       Cam thảo (sống)            1, 6g

Cát cánh                       2g         Đình lịch                        4g

Tô tử (nướng)                6g         Chỉ xác                         4g

Thông thảo                    4g         Xạ can (bào)                  3,2g

Tiền hồ                          6g         Quất hạch                     4g

Uất kim                         6g         Hạnh Nhân (không nghiền ) 8g

Tái khám: Hết suyễn, ho cũng nhẹ hơn, Phế khí đã tuyên lợi, hết sốt, mình mát, mồ hôi rịn ra một  ít, đại tiện lỏng, tiểu nhiều mà vàng, rêu lưỡi mỏng và ướt. Mạch  Nhu, Hoạt, Sác. Bệnh tình đã chuyển  theo phác đồ điều trị. Nay cần tiếp tục thanh Phế, thuận khí và hóa đờm.

Phương 3:

Ngưu bàng                    8g         Hạnh nhân                     8g

Tiền hồ                          6g         Bối mẫu                        12g

Liên kiều (xác)               12g       Lai bặc giáp                   12g

Tô tử (nướng )               6g         Chỉ xác                         4g

Qua lâu bì                     12g       Đông qua tử                  16g

Thông thảo                    4g

Uống 2 thang, các chứng đều giảm, chỉ còn ho và còn đờm, vì vậy, tiếp tục thanh Phế, hóa đờm. Cho uống 2 thang thì khỏi hẳn.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s